\u0130nsanl\u0131k tarih boyunca kulland\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lar\u0131 geli\u015ftirdi. \u00d6nce i\u015fini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131, sonra zaman kazand\u0131, ard\u0131ndan ya\u015fam bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirdi. Bug\u00fcn ise belki de ilk kez kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir teknoloji, yaln\u0131zca yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u015fleri de\u011fil, konu\u015fma al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 da de\u011fi\u015ftirme potansiyeli ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2dan s\u00f6z ediyorum.<\/p>\n\n\n\n
Art\u0131k bir\u00e7o\u011fumuz g\u00fcn i\u00e7inde yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131yla konu\u015fuyoruz. Sorular soruyor, bilgi istiyor, metin yazd\u0131r\u0131yor, ara\u015ft\u0131rma yapt\u0131r\u0131yor, g\u00f6rseller olu\u015fturuyoruz. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 yaparken \u00e7o\u011fu zaman k\u0131sa ve do\u011frudan ifadeler kullan\u0131yoruz:<\/p>\n\n\n\n
\u201cBunu yaz.\u201d<\/p>\n\n\n\n
\u201c\u015eunu ara\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n
\u201cB\u00f6yle yapma.\u201d<\/p>\n\n\n\n
\u201cDe\u011fi\u015ftir.\u201d<\/p>\n\n\n\n
\u201cTekrar haz\u0131rla.\u201d<\/p>\n\n\n\n
\u201cDaha k\u0131sa anlat.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Bu ifadelerde ilk bak\u0131\u015fta yanl\u0131\u015f bir \u015fey yok. Sonu\u00e7ta kar\u015f\u0131m\u0131zdaki bir insan de\u011fil, verdi\u011fimiz talimatlar\u0131 yerine getirmek \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f bir yaz\u0131l\u0131m.<\/p>\n\n\n\n
Ancak burada \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bir mesele var.<\/p>\n\n\n\n
Bir makineyle konu\u015furken al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z dil, zamanla insanlarla konu\u015fma bi\u00e7imimizi de etkileyebilir mi?<\/p>\n\n\n\n
Daha \u00f6nemlisi, yeti\u015fkinler i\u00e7in yaln\u0131zca bir kullan\u0131m kolayl\u0131\u011f\u0131 olan bu ileti\u015fim bi\u00e7imi, hen\u00fcz dilini, ki\u015fili\u011fini ve toplumsal davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 geli\u015ftiren \u00e7ocuklar i\u00e7in bir al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015febilir mi?<\/p>\n\n\n\n
Bence bug\u00fcn tart\u0131\u015fmam\u0131z gereken konulardan biri de bu.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 ile insan aras\u0131ndaki temel farklardan biri, ileti\u015fimin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 niteli\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n
Bir yapay zek\u00e2 uygulamas\u0131na \u201cBana bir bardak su getir\u201d dedi\u011fimizde, fiziksel bir sistemi kontrol etmiyorsak talebimiz yerine getirilemez. Ancak \u201cBana bir metin haz\u0131rla\u201d dedi\u011fimizde uygulama, uygun ko\u015fullarda talebimizi yerine getirir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130tiraz etmez, yoruldu\u011funu s\u00f6ylemez, can\u0131n\u0131n istemedi\u011fini belirtmez. \u00c7o\u011fu zaman kendisinden isteneni ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in yeni yollar \u00f6nerir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan ili\u015fkilerinde ise durum farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bir \u00e7ocu\u011fun arkada\u015f\u0131na \u201cOyunca\u011f\u0131n\u0131 ver\u201d demesiyle, \u201cOyunca\u011f\u0131nla biraz oynayabilir miyim?\u201d demesi aras\u0131nda yaln\u0131zca kelime fark\u0131 bulunmaz.<\/p>\n\n\n\n
\u0130lk ifade tek tarafl\u0131 bir beklenti olu\u015fturabilir. \u0130kincisi ise kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ki\u015finin tercihine ve karar\u0131na alan b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcstelik arkada\u015f\u0131n\u0131n \u201cHay\u0131r, \u015fu anda vermek istemiyorum\u201d deme hakk\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsani ileti\u015fim tam da burada ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsanlarla ileti\u015fim kurarken yaln\u0131zca ne istedi\u011fimiz de\u011fil, bunu nas\u0131l ifade etti\u011fimiz, kar\u015f\u0131 taraf\u0131n ne hissetti\u011fi ve nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131k verdi\u011fi de \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n
Bir yaz\u0131l\u0131ma defalarca \u201cDe\u011fi\u015ftir\u201d diyebiliriz. Fakat bir insana ayn\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131 g\u00f6sterdi\u011fimizde onun eme\u011fini, d\u00fc\u015f\u00fcncesini veya duygular\u0131n\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmi\u015f olabiliriz.<\/p>\n\n\n\n
Elbette emir kipi ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na yanl\u0131\u015f de\u011fildir. Acil durumlarda, g\u00fcvenlik gerektiren ortamlarda, belirli mesleki g\u00f6revlerde ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 kabul edilmi\u015f \u00e7al\u0131\u015fma d\u00fczenlerinde do\u011frudan talimat vermek gerekli olabilir.<\/p>\n\n\n\n
Sorun emir kipinin kullan\u0131lmas\u0131 de\u011fil, insan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131ndaki herkesi talimatlar\u0131n\u0131 yerine getirmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc g\u00f6rmeye ba\u015flamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bir davran\u0131\u015f\u0131 tekrar etmek, onun al\u0131\u015fkanl\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fmesini kolayla\u015ft\u0131rabilir. Fakat burada as\u0131l endi\u015fem yaln\u0131zca emir kipinin s\u0131k kullan\u0131lmas\u0131 de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131 bize \u00e7o\u011fu zaman h\u0131zl\u0131 cevap veren, s\u00fcrekli eri\u015filebilir olan ve taleplerimizi kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fan bir etkile\u015fim ortam\u0131 sunuyor.<\/p>\n\n\n\n
Bir cevap istedi\u011fimiz gibi olmad\u0131\u011f\u0131nda yeniden soruyoruz. Bir metni be\u011fenmedi\u011fimizde tekrar yazd\u0131r\u0131yoruz. Beklentimiz kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 talimat\u0131 farkl\u0131 bi\u00e7imlerde verebiliyoruz.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn bunlar teknolojinin sundu\u011fu \u00f6nemli kolayl\u0131klar.<\/p>\n\n\n\n
Ancak \u015f\u00f6yle bir ihtimali de d\u00fc\u015f\u00fcnmeliyiz:<\/p>\n\n\n\n
S\u00fcrekli h\u0131zl\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131k almaya al\u0131\u015fan insan, zamanla di\u011fer insanlar\u0131n kendisini bekletmesine, taleplerini reddetmesine veya farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesine kar\u015f\u0131 daha tahamm\u00fcls\u00fcz h\u00e2le gelebilir mi?<\/p>\n\n\n\n
Bir arkada\u015f\u0131m\u0131zla konu\u015furken onun d\u00fc\u015f\u00fcnmesini beklemek, bir \u00e7ocu\u011fun neden itiraz etti\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak veya aile i\u00e7inde ortak bir karara varmak zaman gerektirir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan ili\u015fkileri her zaman h\u0131zl\u0131, kolay ve beklentilerimize uygun bi\u00e7imde ilerlemez.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc insan, komutlar\u0131 yerine getiren bir sistem de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan\u0131n kendi iradesi, ihtiya\u00e7lar\u0131, s\u0131n\u0131rlar\u0131 ve duygular\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Dolay\u0131s\u0131yla mesele yaln\u0131zca konu\u015fma dilimizin de\u011fi\u015fmesi de\u011fil; ba\u015fkalar\u0131n\u0131n iradesine g\u00f6sterdi\u011fimiz sayg\u0131n\u0131n ve olumsuz cevaplar\u0131 kabullenme becerimizin etkilenmesi ihtimalidir.<\/p>\n\n\n\n
Bu d\u00fc\u015f\u00fcncenin yaln\u0131zca ki\u015fisel bir endi\u015feden ibaret olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in \u00e7ocuklar\u0131n dijital asistanlarla kurdu\u011fu ileti\u015fimi inceleyen ara\u015ft\u0131rmalara bakmak gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n
2022 y\u0131l\u0131nda Frontiers in Computer Science dergisinde yay\u0131mlanan bir ara\u015ft\u0131rmada, Almanya’da \u00e7ocuklu ailelerin Amazon Alexa ile etkile\u015fimleri incelendi. Be\u015f hafta s\u00fcren ve dokuz ailenin verilerinin de\u011ferlendirildi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmada, hem yeti\u015fkinlerin hem \u00e7ocuklar\u0131n dijital asistan kendilerini anlamad\u0131\u011f\u0131nda nas\u0131l tepki verdikleri ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7al\u0131\u015fma, insanlar\u0131n bir yaz\u0131l\u0131mla ileti\u015fim kurarken tekrar etme, ifadeyi de\u011fi\u015ftirme veya iste\u011finden vazge\u00e7me gibi farkl\u0131 tepkiler geli\u015ftirdi\u011fini ortaya koydu. Ancak ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u00f6rneklemin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011funu da belirtti.<\/p>\n\n\n\n
2026 y\u0131l\u0131nda Behaviour & Information Technology dergisinde yay\u0131mlanan ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rma ise konumuza daha do\u011frudan temas ediyor.<\/p>\n\n\n\n
\u0130ki bu\u00e7uk y\u0131la yay\u0131lan ve 128 ebeveynin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 alt\u0131 anket \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmada, \u00e7ocuklar\u0131n sesli asistanlarla konu\u015furken kulland\u0131klar\u0131 buyurgan ve olumsuz ifadeler ele al\u0131nd\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Ara\u015ft\u0131rmada ebeveynler, kendilerini \u00e7ocuklar\u0131na k\u0131yasla dijital asistana kar\u015f\u0131 daha nazik olarak de\u011ferlendirdi. \u00c7ocuklar\u0131n asistanla alg\u0131lad\u0131klar\u0131 yak\u0131nl\u0131k ile buyurgan konu\u015fma, nezaket ve s\u00f6zl\u00fc sald\u0131rganl\u0131k e\u011filimleri aras\u0131nda ili\u015fkiler bulundu.<\/p>\n\n\n\n
Bunlar \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken bulgular.<\/p>\n\n\n\n
Fakat bilimsel a\u00e7\u0131dan \u00f6nemli bir s\u0131n\u0131r\u0131 da kabul etmeliyiz:<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ocuklar\u0131n yapay zek\u00e2ya emir vermesiyle, insanlara daha fazla emir vermeye ba\u015flamas\u0131 aras\u0131nda do\u011frudan bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi hen\u00fcz yeterince kan\u0131tlanm\u0131\u015f de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcstelik yapay zek\u00e2n\u0131n \u00e7ocuk geli\u015fimine etkileri yaln\u0131zca olumsuz de\u011fil. \u00c7anakkale Onsekiz Mart \u00dcniversitesinden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n da yer ald\u0131\u011f\u0131, 2025 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan ve 13 \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 inceleyen bir ara\u015ft\u0131rma, uygun bi\u00e7imde tasarlanm\u0131\u015f sohbet sistemlerinin \u00e7ocuklar\u0131n baz\u0131 sosyal ve duygusal becerilerini destekleyebilece\u011fini; ancak insan rehberli\u011finin ve pedagojik ko\u015fullar\u0131n belirleyici oldu\u011funu vurguluyor.<\/p>\n\n\n\n
Dolay\u0131s\u0131yla yapay zek\u00e2n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 mutlaka kaba, sab\u0131rs\u0131z veya buyurgan bireylere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrece\u011fini s\u00f6ylemek bilimsel olarak do\u011fru olmaz.<\/p>\n\n\n\n
Ama hen\u00fcz olumsuz sonu\u00e7lar\u0131n kesin bi\u00e7imde kan\u0131tlanmam\u0131\u015f olmas\u0131, olas\u0131 etkileri ara\u015ft\u0131rmay\u0131 ve \u00f6nleyici e\u011fitim geli\u015ftirmeyi gereksiz k\u0131lmaz.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zellikle \u00e7ocuk geli\u015fimi gibi sonu\u00e7lar\u0131 y\u0131llar sonra ortaya \u00e7\u0131kabilecek bir alanda, yaln\u0131zca sorunlar belirginle\u015ftikten sonra harekete ge\u00e7mek do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m olmayabilir.<\/p>\n\n\n\n
Bir yeti\u015fkin, kar\u015f\u0131s\u0131ndaki yapay zek\u00e2n\u0131n ger\u00e7ek bir insan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilir. \u00c7o\u011fu zaman teknolojiye verdi\u011fi komutlarla insanlara y\u00f6neltti\u011fi talepler aras\u0131nda bilin\u00e7li veya kendili\u011finden bir ayr\u0131m yapabilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ocuklarda ise bu ayr\u0131m geli\u015fim d\u00f6nemine g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilir.<\/p>\n\n\n\n
Bir \u00e7ocuk dili yaln\u0131zca kelimeleri \u00f6\u011frenerek geli\u015ftirmez. Konu\u015fman\u0131n hangi ortamda, kiminle, nas\u0131l ve hangi ama\u00e7la yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6\u011frenir.<\/p>\n\n\n\n
Ailesini g\u00f6zlemler.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6\u011fretmenini \u00f6rnek al\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Arkada\u015flar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 taklit eder.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7evresindeki konu\u015fma bi\u00e7imlerini g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131na ta\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u015eimdi bu \u00f6\u011frenme ortam\u0131na s\u00fcrekli konu\u015fabilen, sorular\u0131 yan\u0131tlayan ve verilen talimatlara kar\u015f\u0131l\u0131k \u00fcreten yeni bir unsur ekleniyor: Yapay zek\u00e2.<\/p>\n\n\n\n
Bir \u00e7ocuk g\u00fcn i\u00e7inde defalarca \u201cBana bunu g\u00f6ster\u201d, \u201c\u015eunu a\u00e7\u201d, \u201cBunu yap\u201d dedi\u011finde istedi\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 alabiliyor.<\/p>\n\n\n\n
Peki, ayn\u0131 \u00e7ocuk arkada\u015f\u0131ndan bir \u015fey istedi\u011finde neden beklemesi gerekti\u011fini, neden izin almas\u0131 gerekti\u011fini veya neden reddedilebilece\u011fini yeterince \u00f6\u011frenebilecek mi?<\/p>\n\n\n\n
Elbette \u00f6\u011frenebilir.<\/p>\n\n\n\n
Ancak bunun kendili\u011finden ger\u00e7ekle\u015fece\u011fini varsaymak yerine, \u00e7ocuklara iki ileti\u015fim ortam\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 bilin\u00e7li bi\u00e7imde \u00f6\u011fretmemiz gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u00e7ocuk i\u00e7in \u00f6nemli olan yaln\u0131zca iste\u011fini ifade etmek de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130ste\u011finin kar\u015f\u0131lanmayabilece\u011fini de \u00f6\u011frenmesidir.<\/p>\n\n\n\n
Kar\u015f\u0131s\u0131ndaki insan\u0131n kendisinden farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fini anlamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bazen beklemesi, bazen vazge\u00e7mesi, bazen de uzla\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini kavramas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu beceriler, sa\u011fl\u0131kl\u0131 sosyal ili\u015fkilerin temelini olu\u015fturur.<\/p>\n\n\n\n
Bu konuda b\u00fct\u00fcn sorumlulu\u011fu \u00e7ocuklara y\u00fcklemek do\u011fru olmaz.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7ocuklar \u00e7o\u011fu zaman kendilerine anlat\u0131lanlardan \u00f6nce \u00e7evrelerinde g\u00f6rd\u00fcklerini \u00f6\u011frenirler.<\/p>\n\n\n\n
Anne veya babas\u0131n\u0131n yapay zek\u00e2yla s\u00fcrekli buyurgan ifadeler kullanarak konu\u015ftu\u011funu g\u00f6ren bir \u00e7ocuk, ayn\u0131 konu\u015fma bi\u00e7imini denemek isteyebilir.<\/p>\n\n\n\n
Bu durum her \u00e7ocukta ayn\u0131 sonucu do\u011furmayabilir. Ancak ailelerin kulland\u0131klar\u0131 dil konusunda fark\u0131ndal\u0131k geli\u015ftirmesi yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Burada ebeveynlerden yapay zek\u00e2ya insanm\u0131\u015f gibi davranmalar\u0131n\u0131 beklemiyorum.<\/p>\n\n\n\n
Bir yaz\u0131l\u0131ma te\u015fekk\u00fcr etmenin ahlaki bir zorunluluk oldu\u011funu da d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6nemli olan, \u00e7ocu\u011fa ileti\u015fimin ba\u011flama g\u00f6re de\u011fi\u015fti\u011fini g\u00f6sterebilmek.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6rne\u011fin bir ebeveyn, \u00e7ocu\u011funa \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klayabilir:<\/p>\n\n\n\n
\u201cBilgisayara ne yapmas\u0131n\u0131 istedi\u011fimizi s\u00f6yl\u00fcyoruz. Ama arkada\u015f\u0131m\u0131zdan bir \u015fey isterken onun ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve isteyip istemedi\u011fini de dikkate al\u0131yoruz.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Bazen birka\u00e7 c\u00fcmlelik b\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama, uzun nasihatlerden daha etkili olabilir.<\/p>\n\n\n\n
Aileler \u00e7ocuklar\u0131yla k\u00fc\u00e7\u00fck canland\u0131rmalar da yapabilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ocuk \u00f6nce dijital asistana bir g\u00f6rev verir. Ard\u0131ndan ayn\u0131 ihtiyac\u0131n\u0131 bir arkada\u015f\u0131ndan nas\u0131l isteyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
B\u00f6ylelikle talimat vermekle rica etmek aras\u0131ndaki fark\u0131 ya\u015fayarak \u00f6\u011frenir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcstelik burada ama\u00e7 \u00e7ocuklara yaln\u0131zca \u201cl\u00fctfen\u201d ve \u201cte\u015fekk\u00fcr ederim\u201d kelimelerini \u00f6\u011fretmek olmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc nezaket, birka\u00e7 kelimeyi do\u011fru yerde kullanmaktan ibaret de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
Nezaket, kar\u015f\u0131m\u0131zdaki insan\u0131n bizden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir iradesi oldu\u011funu kabul edebilmektir.<\/p>\n\n\n\n
Bana g\u00f6re konunun en \u00f6nemli boyutu okul \u00f6ncesi e\u011fitimdir.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc kre\u015fler ve anaokullar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131n aile ortam\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fkalar\u0131yla d\u00fczenli ili\u015fki kurmay\u0131 \u00f6\u011frendikleri ilk sosyal alanlar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Payla\u015fmay\u0131, s\u0131ras\u0131n\u0131 beklemeyi, izin istemeyi, birlikte hareket etmeyi ve anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 \u00e7\u00f6zmeyi bu ortamlarda deneyimlerler.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 \u00e7a\u011f\u0131nda bu becerilerin yan\u0131na yeni bir fark\u0131ndal\u0131k eklenmesi gerekiyor:<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsanla konu\u015fmak ile teknolojiye talimat vermek aras\u0131ndaki fark\u0131 anlamak.<\/p>\n\n\n\n
Bunun i\u00e7in \u00e7ocuklara uzun teknoloji dersleri verilmesine gerek yok.<\/p>\n\n\n\n
Hatta okul \u00f6ncesi d\u00f6nemde do\u011frudan yapay zek\u00e2 uygulamalar\u0131n\u0131 kulland\u0131rmak da zorunlu de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
Oyunlar, hik\u00e2yeler, kuklalar ve drama etkinlikleriyle konu kolayl\u0131kla anlat\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6rne\u011fin \u00f6\u011fretmen bir hik\u00e2ye olu\u015fturabilir.<\/p>\n\n\n\n
Hik\u00e2yenin kahraman\u0131, evindeki ak\u0131ll\u0131 asistandan m\u00fczik a\u00e7mas\u0131n\u0131 istiyor. Ard\u0131ndan arkada\u015f\u0131ndan oyunca\u011f\u0131n\u0131 getirmesini ayn\u0131 \u00fcslupla talep ediyor.<\/p>\n\n\n\n
Arkada\u015f\u0131 ise bu davran\u0131\u015ftan rahats\u0131z oluyor.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ocuklara \u015fu sorular y\u00f6neltilebilir:<\/p>\n\n\n\n
Bu sorular sayesinde \u00e7ocuk, yaln\u0131zca do\u011fru c\u00fcmleyi kurmay\u0131 de\u011fil, bir ba\u015fka insan\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 anlamay\u0131 da \u00f6\u011frenebilir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130lkokulda ise etkinlikler biraz daha geli\u015ftirilebilir. \u00d6\u011frenciler ayn\u0131 talebi bir bilgisayara, bir arkada\u015f\u0131na ve bir \u00f6\u011fretmene nas\u0131l ifade edebileceklerini kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilir.<\/p>\n\n\n\n
Burada teknolojiyi yasaklamak de\u011fil, ileti\u015fim bilincini geli\u015ftirmek esast\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc yapay zek\u00e2 ile b\u00fcy\u00fcyecek \u00e7ocuklar\u0131n, teknoloji kullanmay\u0131 \u00f6\u011frenirken insanlarla sa\u011fl\u0131kl\u0131 ili\u015fkiler kurma becerilerini de korumas\u0131 gerekiyor.<\/p>\n\n\n\n
Bence evet. Ancak bunun nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 en az yap\u0131lmas\u0131 kadar \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye’de h\u00e2lihaz\u0131rda uygulanan T\u00fcrkiye Y\u00fczy\u0131l\u0131 Maarif Modeli’nde sosyal-duygusal \u00f6\u011frenme becerileri \u00f6nemli bir yer tutuyor.<\/p>\n\n\n\n
Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 \u00e7er\u00e7evede ileti\u015fim, i\u015f birli\u011fi, sosyal fark\u0131ndal\u0131k, \u00f6z d\u00fczenleme ve sorumlu karar verme gibi beceriler bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n
Ayr\u0131ca etkili dinleme, farkl\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 anlama ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerini dikkate alma da e\u011fitim hedefleri aras\u0131nda yer al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle T\u00fcrkiye’de insani ileti\u015fim becerilerinin e\u011fitim sisteminde hi\u00e7 yer almad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n
Ancak yeni teknolojilerin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 davran\u0131\u015f bi\u00e7imleri, mevcut kazan\u0131mlar\u0131n yeniden de\u011ferlendirilmesini gerektirebilir.<\/p>\n\n\n\n
Benim \u00f6nerim, s\u0131f\u0131rdan yeni ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ders a\u00e7mak yerine, okul \u00f6ncesinden ba\u015flayarak mevcut sosyal-duygusal \u00f6\u011frenme ve dijital okuryazarl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n i\u00e7erisine \u201cYapay Zek\u00e2 \u00c7a\u011f\u0131nda \u0130nsani \u0130leti\u015fim\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 bir e\u011fitim boyutu eklenmesidir.<\/p>\n\n\n\n
Bu yakla\u015f\u0131mda be\u015f temel kazan\u0131m hedeflenebilir:<\/p>\n\n\n\n
Bu kazan\u0131mlar ya\u015f gruplar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 y\u00f6ntemlerle i\u015flenebilir.<\/p>\n\n\n\n
Okul \u00f6ncesinde oyun ve drama, ilkokulda \u00f6rnek olaylar ve s\u0131n\u0131f i\u00e7i uygulamalar, ortaokulda ise dijital etik ve yapay zek\u00e2 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 kapsam\u0131nda tart\u0131\u015fmalar kullan\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6\u011fretmenlerin bu konuda desteklenmesi, ailelere y\u00f6nelik bilgilendirme materyalleri haz\u0131rlanmas\u0131 da program\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Asl\u0131nda uluslararas\u0131 alanda da benzer bir yakla\u015f\u0131m\u0131n temelleri bulunuyor. UNESCO’nun \u00fcretken yapay zek\u00e2n\u0131n e\u011fitimde kullan\u0131m\u0131na ili\u015fkin rehberi, teknolojinin insan merkezli, ya\u015fa uygun ve pedagojik ilkeler \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 \u00f6neriyor.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye’nin de kendi e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131na uygun \u00e7al\u0131\u015fmalarla bu konuyu somutla\u015ft\u0131rabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n
Burada dikkat edilmesi gereken ba\u015fka bir konu daha var.<\/p>\n\n\n\n
\u0130yi niyetle haz\u0131rlanan her e\u011fitim program\u0131 mutlaka faydal\u0131 olmayabilir.<\/p>\n\n\n\n
Bu y\u00fczden Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcniversitelerle birlikte konuyu ara\u015ft\u0131rmas\u0131 \u00f6nemli.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7ocuk geli\u015fimi, okul \u00f6ncesi e\u011fitim, psikoloji, dilbilim ve e\u011fitim teknolojileri alanlar\u0131ndan uzmanlar bir araya gelerek yapay zek\u00e2 ile etkile\u015fimin \u00e7ocuklar\u0131n ileti\u015fim al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na etkilerini inceleyebilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6rne\u011fin farkl\u0131 ya\u015f gruplar\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n dijital asistanlarla nas\u0131l konu\u015ftuklar\u0131, bu dili arkada\u015f ili\u015fkilerinde kullan\u0131p kullanmad\u0131klar\u0131, kullan\u0131lan ileti\u015fim bi\u00e7iminin aile ve okul ortam\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fip de\u011fi\u015fmedi\u011fi ara\u015ft\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
Ard\u0131ndan s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da okulda pilot uygulamalar ba\u015flat\u0131larak e\u011fitimlerin etkisi de\u011ferlendirilebilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcstelik burada yaln\u0131zca \u00e7ocuklar\u0131n \u201cl\u00fctfen\u201d kelimesini ne kadar kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek yeterli olmaz.<\/p>\n\n\n\n
As\u0131l de\u011ferlendirilmesi gereken, \u00e7ocuklar\u0131n kar\u015f\u0131lar\u0131ndaki insan\u0131n duygular\u0131n\u0131 anlay\u0131p anlamad\u0131\u011f\u0131, reddedilmeye nas\u0131l tepki verdi\u011fi ve anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 nas\u0131l \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Bu ara\u015ft\u0131rmalar olumsuz bir etki bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirse e\u011fitim politikalar\u0131 da buna g\u00f6re \u015fekillendirilmelidir.<\/p>\n\n\n\n
Bilimsel yakla\u015f\u0131m, endi\u015felerimizi do\u011frulamak i\u00e7in de\u011fil, ger\u00e7ekte ne oldu\u011funu \u00f6\u011frenmek i\u00e7in kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
B\u00fct\u00fcn sorumlulu\u011fu ailelere ve \u00f6\u011fretmenlere b\u0131rakmak da do\u011fru de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 sistemlerini geli\u015ftiren \u015firketlerin de \u00f6zellikle \u00e7ocuklara y\u00f6nelik uygulamalarda ileti\u015fim bi\u00e7imini dikkate almas\u0131 gerekir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6rne\u011fin ya\u015fa uygun bir e\u011fitim uygulamas\u0131, \u00e7ocu\u011fun s\u00fcrekli buyurgan konu\u015fmas\u0131na kar\u015f\u0131 cezaland\u0131r\u0131c\u0131 veya utand\u0131r\u0131c\u0131 olmadan alternatif ifade bi\u00e7imleri g\u00f6sterebilir.<\/p>\n\n\n\n
\u201cBunu yap\u201d talimat\u0131n\u0131 yerine getirirken ayn\u0131 iste\u011fin bir arkada\u015f\u0131na nas\u0131l y\u00f6neltilebilece\u011fini \u00f6\u011fretebilir.<\/p>\n\n\n\n
Bununla birlikte \u00e7ocuklara yapay zek\u00e2n\u0131n ger\u00e7ek bir insan olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a anlatan tasar\u0131m \u00f6zellikleri geli\u015ftirilebilir.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2n\u0131n insanlar gibi konu\u015fmas\u0131, \u00e7ocuklarda her zaman insanlar gibi hissetti\u011fi veya d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc izlenimi olu\u015fturmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ancak bunun i\u00e7in \u00e7ocuklar\u0131 her komutlar\u0131nda \u201cl\u00fctfen\u201d demeye zorlamak da tek ba\u015f\u0131na yeterli de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc ama\u00e7 makinenin duygular\u0131n\u0131 korumak de\u011fil, \u00e7ocu\u011fun insan ili\u015fkilerinde ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 sosyal becerileri geli\u015ftirmektir.<\/p>\n\n\n\n
Teknolojinin insan ya\u015fam\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi yeni bir durum de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
Televizyonun, bilgisayar\u0131n, internetin ve ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n toplumsal al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z \u00fczerindeki etkilerini y\u0131llard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2 ise bunlardan farkl\u0131 olarak hayat\u0131m\u0131za konu\u015fan, cevap veren ve taleplerimizi yerine getiren bir teknoloji olarak giriyor.<\/p>\n\n\n\n
Belki de ilk kez bu kadar geni\u015f \u00f6l\u00e7ekte, insan gibi konu\u015fan ancak insan\u0131n sahip oldu\u011fu sosyal ihtiya\u00e7lara sahip olmayan sistemlerle g\u00fcnl\u00fck ileti\u015fim kuruyoruz.<\/p>\n\n\n\n
Bu durumun toplumsal ileti\u015fim \u00fczerindeki uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 hen\u00fcz tam olarak bilmiyoruz.<\/p>\n\n\n\n
Belki \u00e7ocuklar insanla makine aras\u0131ndaki fark\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden \u00e7ok daha ba\u015far\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ay\u0131rt edecekler.<\/p>\n\n\n\n
Belki yapay zek\u00e2 ile konu\u015furken \u00f6\u011frendikleri baz\u0131 becerileri insan ili\u015fkilerinde olumlu \u015fekilde kullanacaklar.<\/p>\n\n\n\n
Ancak farkl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kma ihtimalini de g\u00f6z ard\u0131 etmemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle meseleyi teknoloji kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeden, \u00e7ocuklara yeni yasaklar getirmeden ve bilimsel dayana\u011f\u0131 olmayan korkular \u00fcretmeden ele almal\u0131y\u0131z.<\/p>\n\n\n\n
Aileler fark\u0131nda olmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n
E\u011fitimciler konu \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmeli.<\/p>\n\n\n\n
\u00dcniversiteler ara\u015ft\u0131rmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 da bilimsel bulgular do\u011frultusunda mevcut e\u011fitim programlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye a\u00e7\u0131k olmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc bir \u00e7ocu\u011fa yapay zek\u00e2y\u0131 nas\u0131l kullanaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmek kadar, ba\u015fka bir insanla nas\u0131l konu\u015faca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmek de \u00f6nemlidir.<\/p>\n\n\n\n
Teknolojinin giderek daha fazla i\u015fimizi yapaca\u011f\u0131 bir gelece\u011fe ilerliyoruz. Belki yaz\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 yazacak, planlar\u0131m\u0131z\u0131 haz\u0131rlayacak, kararlar\u0131m\u0131zda bize yard\u0131mc\u0131 olacak ve bug\u00fcn zaman ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z pek \u00e7ok g\u00f6revi \u00fcstlenecek.<\/p>\n\n\n\n
Fakat insani ili\u015fkilerde ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz sayg\u0131y\u0131, sabr\u0131, anlay\u0131\u015f\u0131 ve empatiyi bizim yerimize ya\u015famas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n\n\n\n
Yapay zek\u00e2ya ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretirken, \u00e7ocuklar\u0131m\u0131za insanlarla nas\u0131l konu\u015facaklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmeyi ihmal etmemeliyiz.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc as\u0131l mesele makinelerin ne kadar insan gibi konu\u015faca\u011f\u0131 de\u011fil, insanlar\u0131n birbirleriyle konu\u015furken ne kadar insan kalaca\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\n\u201cGelecek nesillere makineleri y\u00f6netmeyi \u00f6\u011fretirken, insanlarla ili\u015fki kurman\u0131n y\u00f6netmek de\u011fil, anlamak oldu\u011funu da \u00f6\u011fretmeliyiz.\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n
Rafet \u00c7a\u011flar<\/p>\n\n\n\n
Yay\u0131n i\u00e7in kaynaklar<\/h2>\n\n\n\n
Makalenin ara\u015ft\u0131rma dayana\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan, do\u011frudan incelenebilecek yay\u0131nlar:<\/p>\n\n\n\n
\n
- Mavrina ve arkada\u015flar\u0131 (2022) \u2014 Ailelerin Alexa ile ileti\u015fimi \u00fczerine saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131<\/a><\/li>\n\n\n\n
- Strathmann ve arkada\u015flar\u0131 (2026) \u2014 \u00c7ocuklar\u0131n dijital asistanlarla buyurgan ileti\u015fimine ili\u015fkin uzun d\u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fma<\/a><\/li>\n\n\n\n
- \u00d6zdemir Beceren, Sar\u0131ta\u015f ve Baydemir (2025) \u2014 Erken \u00e7ocukluk e\u011fitiminde yapay zek\u00e2 ve sosyal-duygusal \u00f6\u011frenme<\/a><\/li>\n\n\n\n
- Mill\u00ee E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 \u2014 T\u00fcrkiye Y\u00fczy\u0131l\u0131 Maarif Modeli, sosyal-duygusal \u00f6\u011frenme becerileri<\/a><\/li>\n\n\n\n
- UNESCO \u2014 E\u011fitim ve ara\u015ft\u0131rmada \u00fcretken yapay zek\u00e2 rehberi<\/a><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130nsanl\u0131k tarih boyunca kulland\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lar\u0131 geli\u015ftirdi. \u00d6nce i\u015fini kolayla\u015ft\u0131rd\u0131, sonra zaman kazand\u0131, ard\u0131ndan ya\u015fam bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirdi. Bug\u00fcn ise belki de… <\/p>\n