Modern hayatın en büyük handikaplarından biri şu sanırım: Yakınımızda olanı uzak zannetmek. Aynı şehirde yaşadığımız, aynı sofraya bir zamanlar diz çöktüğümüz, çocukluğumuzun en saf anılarını paylaştığımız insanlarla bugün çoğu zaman bir bayram mesajı kadar yakın, bir telefon kadar da uzağız. Oysa insanı insan yapan şey sadece bireysel başarısı, mesleği ya da toplumdaki yeri değildir. İnsan, biraz da kimlere “biz” diyebildiği kadar insandır. İşte akrabalık bağları tam burada devreye girer. Çünkü akrabalık, sadece soy ağacında duran isimlerden ibaret değildir; hatırdır, vefadır, dua kapısıdır, yarayı birlikte sarabilmektir.
Toplumsal açıdan bakıldığında akrabalık bağları, bir milletin görünmeyen direklerinden biridir. Bugün birçok insanın yaşadığı yalnızlık, yalnızca kalabalıkların azalmasından değil; dayanışmanın zayıflamasından kaynaklanıyor. Eskiden bir evde dert varsa, o dert sadece o evin duvarları arasında kalmazdı. Amca duyardı, hala hissederdi, teyze koşardı, dayı omuz verirdi. Şimdi ise herkes kendi hayat telaşında, kendi ekranına gömülmüş halde yaşıyor. Böyle olunca da insan kalabalıkların ortasında bile kimsesizleşiyor. Oysa akrabalık, toplumun küçük ölçekli merhamet ağıdır. Devletin yetişemediği yerde bazen bir eniştenin eli, bir yengenin duası, bir kuzenin desteği yetişir. Toplumun sağlam kalması için sadece kanunlar değil, gönül bağları da güçlü olmalıdır.
Kültürel açıdan ise akrabalık bağları, geçmişten geleceğe uzanan sessiz bir mirastır. Bir çocuğun kim olduğunu öğrenmesi, çoğu zaman ailesinin hikâyesini dinlemesiyle başlar. Dedenin anlattığı hatıralar, ninenin yaptığı yemekler, bayram sabahlarının telaşı, kalabalık sofraların neşesi… Bunların her biri aslında kültürün canlı parçalarıdır. Akrabalar arasındaki ziyaretler sadece “hâl hatır sormak” değildir; aynı zamanda geleneklerin, edebin, saygının, paylaşmanın kuşaktan kuşağa aktarılmasıdır. Bugün çocuklarımıza kök bilinci vermek istiyorsak, onlara sadece tarih anlatmak yetmez; akrabalarıyla bağ kurabilecekleri sıcak bir zemin de sunmak gerekir. Çünkü kökünü bilmeyen dal, ilk rüzgârda savrulur.
İslam inancı açısından mesele çok daha derin ve çok daha kıymetlidir. Dinimiz, akrabalık ilişkisini sadece tavsiye edilen bir nezaket alanı olarak değil, korunması gereken bir sorumluluk olarak görür. Kur’an-ı Kerim’de Allah Teâlâ, “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya yardım etmeyi emreder…” buyurur. Bu ilahî emir, bize akrabaya sahip çıkmanın sosyal bir tercih değil, kulluğun bir parçası olduğunu hatırlatır. Peygamber Efendimiz’in akrabalık bağlarını korumaya dair hassasiyeti de son derece açıktır. Çünkü sıla-i rahim, sadece bir ziyaret değil; kalbi diri tutan bir ibadettir. İnsan bazen kırılır, bazen yanlış anlaşılır, bazen ihmal edilir. Ama yine de bağ koparmamak, işte tam burada ahlakın ve imanın olgunluğu devreye girer. Her ilişki kusursuz olmayabilir; fakat her bağ kolayca feda edilmemelidir.
Şunu da dürüstçe sormamız gerekiyor kendimize: En son hangi akrabamızın kapısını gerçekten gönülden çaldık? Kimi sadece cenazede, kimi sadece düğünde, kimi sadece mecbur kalınca hatırlıyoruz. Oysa hayat, “bir ara görüşürüz” cümlesine güvenilecek kadar uzun değil. Bugün aramadığımız bir büyüğümüzü yarın arayamayabiliriz. Bugün gönlünü almadığımız bir yakınımızın içindeki kırgınlık daha da büyüyebilir. Ve bazen insan en çok, geç kaldığı iyiliklerin yükünü taşır. Bu yüzden akrabalık bağları, ertelene ertelene kenara bırakılacak bir konu değildir. Küçük bir telefon, samimi bir ziyaret, içten bir hâl hatır, bazen yıllardır susan bir bağı yeniden canlandırabilir.
Elbette her ailede sorun olur. Miras meseleleri, eski kırgınlıklar, yanlış anlaşılmalar, kıyaslar, ihmal edilmiş duygular… Bunlar hayatın içinde var. Ama mesele şu: Biz ilişkiyi tamir etmek için mi yaşıyoruz, yoksa kırgınlıkları büyütmek için mi? Affetmek her zaman kolay değildir; fakat kin taşımak da kalbi ağırlaştırır. İslam bize onuru koruyarak merhametli olmayı öğretir. Hakkı gözetirken bağı büsbütün koparmamayı telkin eder. Çünkü bazı bağlar sadece bizi geçmişe değil, Allah’ın rızasına da bağlar.
Belki de bugün yeniden hatırlamamız gereken şey şudur: Akraba, her zaman en iyi anlaştığımız kişi olmayabilir; ama çoğu zaman en çok sorumlu olduğumuz kişidir. Onlarla kurduğumuz ilişki, karakterimizin de aynasıdır. Ne kadar sabırlıyız, ne kadar vefalıyız, ne kadar merhametliyiz, ne kadar hatırlıyoruz… Bunların cevabı biraz da akrabalarımıza karşı tavrımızda gizlidir. Bazen büyük erdemler, büyük meydanlarda değil; bir halanın kapısını çalmakta, yaşlı bir amcanın sesini duymakta, küsmüş bir kuzeni ilk adımla aramakta saklıdır.
Bugün hayatın hızını biraz yavaşlatıp şu soruyu soralım kendimize: Bizi biz yapan bağlardan hangilerini ihmal ediyoruz? Çünkü insan sadece yaşadığı çağın değil, taşıdığı vefanın da eseridir. Akrabalık bağları güçlü olan bir toplum daha dirençlidir, daha merhametlidir, daha insan kalır. Akrabalık bağları canlı olan bir kültür, köklerinden güç alır. Akrabalık bağlarına değer veren bir mümin ise sadece insanlara değil, Rabbine karşı da sorumluluğunu yerine getirmiş olur.
Unutmayalım; kopan her akrabalık bağı, biraz da insanın kendi içindeki merhamet damarını incitir. Ve insan, en çok bağlarını koruyabildiği kadar sağlam kalır.
Rafet ÇAĞLAR